Afazi
Afazi, inme veya beyin hasarı sonrasında konuşmayı, anlamayı, okumayı ve yazmayı etkileyebilen edinilmiş bir dil bozukluğudur. Afazili bireylerin iletişim becerileri, dil ve konuşma terapisti tarafından yapılan değerlendirme ve kişiye özel terapi programıyla desteklenir. İZKOM'da İzmit ve Kocaeli'deki afazili bireyler ve aileleriyle bu süreci birlikte yürütüyoruz.
Afazi Nedir?
Afazi, dilin algılanmasını, üretilmesini, okunmasını ve yazılmasını etkileyen nörolojik kökenli edinilmiş bir dil bozukluğudur. Bu bozukluk, genellikle beynin dil işlevlerinden sorumlu sol yarımküresindeki hasar sonucu ortaya çıkar. Afaziye neden olan başlıca durumlar arasında inme (felç), travmatik beyin hasarı, beyin tümörleri, enfeksiyonlar ve nörodejeneratif hastalıklar (örneğin Alzheimer hastalığı) bulunur (ASHA, t.y.; NIDCD, 2017).
Afazi, sadece konuşma bozukluğu değil, bir dil bozukluğudur. Bu nedenle konuşmanın yanı sıra okuma, yazma, işitsel anlama ve hatta jest-mimik kullanımı gibi iletişimin diğer yönlerini de etkileyebilir (Goodglass, Kaplan ve Barresi, 2001). Afazi, kişinin zekâsını ya da düşünme yeteneğini doğrudan kaybettiği anlamına gelmez; asıl güçlük, düşündüklerini dile dökmek ve söyleneni anlamaktadır.
Afazinin Özellikleri Nelerdir?
Afazili bireylerde dilin farklı yönlerinde bozulmalar görülebilir. Bu bozulmalar, hasarın beyindeki yerine ve şiddetine bağlı olarak değişiklik gösterir. Afazinin başlıca özellikleri şunlardır:
- Spontan konuşma güçlüğü: Afazili bireyler konuşurken kelime bulmakta zorlanabilir veya cümleleri eksik ve tutuk bir şekilde kurabilir. Özellikle Broca afazisinde bu durum belirgindir (Brookshire ve McNeil, 2015).
- İşitsel anlama güçlüğü: Wernicke afazisinde öne çıkan bu durumda kişi, başkalarının söylediklerini anlamakta güçlük çeker (Kertesz, 2006).
- Tekrarlama sorunları: Kişi, kendisine söylenen kelime veya cümleleri tekrarlamakta zorlanabilir.
- İsimlendirme güçlüğü (anomi): Nesnelerin, kişilerin veya kavramların isimlerini hatırlamakta zorluk yaşanır. Bu durum özellikle anomik afazide belirgindir (Chapey, 2008).
- Okuma ve yazma güçlükleri: Afazili bireyler okuduğunu anlamakta veya yazı yazmakta sorunlar yaşayabilir (Goodglass, Kaplan ve Barresi, 2001).
Afazinin şiddeti, beynin hasar gören bölgesine ve hasarın boyutuna bağlı olarak değişir. Bazı kişiler hafif iletişim sorunları yaşarken bazıları sözel iletişimde çok ciddi güçlükler yaşayabilir (Brookshire ve McNeil, 2015).
Afazi Türleri
Afazi, beynin hangi bölgesinin etkilendiğine bağlı olarak farklı türlere ayrılır:
- Broca afazisi: Konuşma üretiminde zorluk, kısa ve kesik cümlelerle konuşma. İşitsel anlama genellikle görece korunmuştur.
- Wernicke afazisi: Akıcı ancak anlamı zayıf konuşma, işitsel anlama güçlüğü.
- Global afazi: Hem konuşma hem de anlama becerilerinde ciddi bozukluk.
- Anomik afazi: Kelime bulma güçlüğü; diğer dil becerileri nispeten korunmuştur (Goodglass, Kaplan ve Barresi, 2001).
- İletim (kondüksiyon) afazisi: Konuşma akıcıdır ve işitsel anlama büyük ölçüde korunmuştur; buna karşın tekrarlama belirgin biçimde bozuktur ve konuşmada fonemik parafaziler görülür (Kertesz, 2006).
- Transkortikal afaziler: Tekrarlama becerisinin korunduğu türlerdir. Transkortikal motor afazide konuşmayı başlatma güçlüğü, transkortikal duyusal afazide ise işitsel anlama güçlüğü ön plandadır; karma transkortikal afazide hem üretim hem anlama ileri düzeyde bozulurken tekrarlama görece korunur (Kertesz, 2006).
Afazi Terapisi
Afazi terapisi, dil ve konuşma terapistleri tarafından yürütülür. Terapi sürecinde şu adımlar izlenir:
- Değerlendirme: Danışanın dil becerileri, Afazi Dil Değerlendirme Testi (ADD) gibi standart testlerle ayrıntılı olarak değerlendirilir. Değerlendirmede konuşma, anlama, tekrarlama, isimlendirme, okuma ve yazma becerileri ayrı ayrı ele alınır.
- Bireysel terapi programı: Danışanın ihtiyaçlarına ve günlük yaşamdaki önceliklerine göre kişiye özel bir terapi planı hazırlanır. Bu plan konuşma, anlama, okuma ve yazma becerilerini geliştirmeye yönelik olabilir (Chapey, 2008).
- Dil becerilerinin geliştirilmesi: Terapide, danışanın günlük yaşamda iletişim kurmasını kolaylaştırmak için işlevsel ve pratik çalışmalar yapılır.
- Apraksi ile birlikte görülen durumlar: Konuşma apraksisi (konuşma hareketlerini planlama güçlüğü) de varsa, terapi planında bu güçlük de ele alınır (Brookshire ve McNeil, 2015). Ayrıntılar için Apraksi sayfamıza bakabilirsiniz.
- Psikolojik destek: Afazi, hem afazili birey hem de ailesi için duygusal olarak zorlayıcı olabilir. Bu nedenle psikolojik destek de sürecin önemli bir parçasıdır (Chapey, 2008).
Afazi ile Yaşam
Afazili bireyler, uygun terapi ve destekle dil becerilerinde anlamlı ilerlemeler kaydedebilir; ilerlemenin hızı ve düzeyi kişiden kişiye değişir. Aile ve çevrenin desteği, kişinin motivasyonunu artırarak sürece olumlu katkı sağlayabilir. Ayrıca alternatif iletişim yöntemleri (resimler, yazılı iletişim, teknolojik cihazlar) kullanılarak iletişim kolaylaştırılabilir (ASHA, t.y.).
Afazi, kişinin yaşam kalitesini etkileyen ciddi bir durum olsa da erken müdahale ve düzenli terapi, iletişim becerilerinin desteklenmesinde önemli rol oynar. Bu süreçte dil ve konuşma terapistleri, nörologlar ve psikologlar multidisipliner bir yaklaşımla afazili bireye ve ailesine destek olur (WHO, 2001; NIDCD, 2017).
Aileler İçin İletişim İpuçları
- Kısa ve açık cümleler kurun, acele etmeden konuşun.
- Kişinin cevap vermesi için zaman tanıyın; cümlesini onun yerine tamamlamamaya çalışın.
- Gerektiğinde jest, resim, yazı ve çizimle destekleyin.
- Gürültülü ortamlarda değil, sakin bir ortamda konuşun.
- Kişiye yetişkin gibi davranın; afazi zekâ kaybı demek değildir.
İZKOM'da Afazi Terapisi
İZKOM'da afazi sürecine kapsamlı bir değerlendirmeyle başlıyoruz. Değerlendirme sonuçlarına ve danışanın günlük yaşamdaki iletişim ihtiyaçlarına göre kişiye özel bir terapi programı hazırlıyor, aileyi de sürecin içine katıyoruz. Afazi ile ilgili sorularınız için İzmit'teki merkezimizle iletişime geçebilirsiniz.