Otizm Spektrum Bozukluğu ile İlgili Değerlendirmeler

Otizm spektrum bozukluğu (OSB), sosyal iletişim ve etkileşimde güçlükler ile tekrarlayıcı davranış ve ilgilerle kendini gösteren nörogelişimsel bir farklılıktır. Her çocukta farklı biçimde ve farklı şiddette görülür; bu yüzden değerlendirme, çocuğun bütün gelişim alanlarına bakılarak yapılır.

Kısa bir tarihçe

Otizmi ilk kez 1943'te çocuk psikiyatristi Leo Kanner tanımlamıştır. Kanner otizmli çocukları, yaşamın ilk dönemlerinden itibaren iletişimde yalnız kalan ve dış dünyadan gelen uyaranlara tepki vermeyen çocuklar olarak tarif etmiştir. Bu tanım tarihsel açıdan önemlidir; ancak bugün otizm, çocuğun "kendi iç dünyasına kapanması" olarak değil, beynin bilgiyi farklı biçimde işlemesiyle ilişkili bir gelişimsel farklılık olarak anlaşılmaktadır.

Aynı tanı, farklı çocuklar

Otizm tanısı almış iki çocuğun güçlükleri birbirinden çok farklı olabilir. Örneğin:

  • İşitsel işlemleme: Bazı çocuklar seslere çok duyarlıdır ve konuşmayı işlemekte zorlanır. Çevredeki konuşmalar onlar için karmaşık ve yorucu olabilir; bu da etkileşimden uzaklaşmalarına yol açabilir.
  • Görsel işlemleme: Bazı çocuklar görsel bilgiyi işlemekte çok güçlüdür ve karmaşık parçaları kolayca birleştirebilir. Bazıları ise görsel işlemlemede zorlandığı için yönünü bulmakta ya da tanıdık resimleri ayırt etmekte güçlük çekebilir.
  • Motor planlama: Hareketleri planlama ve sıralamada güçlük yaşayan çocuklar, ne yapacaklarını bilseler bile bunu uygulamakta zorlanabilir.

Benzer biyolojik güçlüklere sahip çocuklar, bu güçlüklerin şiddetine ve birlikte görüldükleri diğer özelliklere göre farklı tanılar alabilir.

Neden bireysel bakış önemli?

Çocukları yalnızca geniş tanı gruplarına yerleştirmek, her çocuğun güçlüklerinin altında yatan farklılıkları gözden kaçırmamıza yol açabilir. Her çocuğun dış dünyadan gelen bilgiyi nasıl aldığına, nasıl işlediğine ve nasıl yanıt verdiğine bakmak; güçlü yönlerini ve ihtiyaçlarını daha iyi anlamamızı, terapiyi de buna göre planlamamızı sağlar.

Otizmde değerlendirme nasıl yapılır?

Otizmle ilgili değerlendirme birkaç farklı adımdan oluşur ve her adımın amacı farklıdır:

  • Tarama: M-CHAT gibi anketler, ayrıntılı değerlendirme gerekip gerekmediğine dair ilk ipucunu verir. M-CHAT bir tarama aracıdır; sonucu tanı anlamına gelmez.
  • Tanı: Türkiye'de otizm tanısı çocuk psikiyatrisi ya da gelişimsel pediatri hekimi tarafından konur.
  • Gelişim ve iletişim değerlendirmesi: Dil ve konuşma terapisti; çocuğun ortak dikkat, jest kullanımı, anlama ve ifade, oyun ve etkileşim becerilerini inceler. Bu değerlendirme tanı koymaz, terapide nereden başlanacağını gösterir.

Değerlendirmede gözlem, aile görüşmesi ve yaşa uygun standart testler birlikte kullanılır. Böylece çocuğun yalnızca zorlandığı alanlar değil, güçlü yanları ve ilgi alanları da ortaya çıkar.

Ne zaman bir uzmana başvurmalı?

  • M-CHAT ya da benzeri bir tarama sonucu "risk" gösterdiyse
  • Hekim tanı koyduysa ve terapiye nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız
  • Çocuğunuzun iletişimi yaşıtlarından belirgin farklı görünüyorsa
  • Beceri kaybı fark ettiyseniz

İZKOM'da nasıl destek oluyoruz?

GOBDÖ-2-TV ve TEDİL gibi araçlarla gözlemi birleştirerek iletişim ve dil profilini çıkarıyor, gerektiğinde hekime yönlendiriyoruz. Ayrıntılar: Değerlendirme araçları.

İlgili sorular

Kaynaklar

  • Hyman, S. L., Levy, S. E. ve Myers, S. M. (2020). Identification, evaluation, and management of children with autism spectrum disorder. Pediatrics, 145(1), e20193447.
  • Robins, D. L., Casagrande, K., Barton, M., Chen, C.-M. A., Dumont-Mathieu, T. ve Fein, D. (2014). Validation of the Modified Checklist for Autism in Toddlers, Revised with Follow-up (M-CHAT-R/F). Pediatrics, 133(1), 37–45. https://doi.org/10.1542/peds.2013-1813

Yazan: Ömer Demirel, Dil ve Konuşma Terapisti, İZKOM · Son güncelleme: 25 Eylül 2026